Útvíkkun á starfsemi Íbúðalánasjóðs ólögmæt og stangast á við reglur EES
Að beiðni Samtaka atvinnulífsins og Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja hefur Jóhannes Sigurðsson hrl., prófessor við Rannsóknarstofnun í fjármálarétti við Háskólann í Reykjavík, tekið saman álitsgerð um heimildir Íbúðalánasjóðs til lánveitinga, fjármögnunar og áhættustýringar. Markmið álitsgerðarinnar er að leggja mat á það hvort sú starfsemi sem Íbúðalánasjóður stundar sem ríkisstofnun, rúmist innan þeirra lagaheimilda sem um starfsemina fjalla, eins og spurningar hafa vaknað um.
Samkvæmt lánasamningum Íbúðalánasjóðs og fjármálafyrirtækja eru lánin ætluð til íbúðakaupa viðskiptamanna fjármálafyrirtækjanna. Lánin eru að hámarki 25 m.kr. og eru tryggð með 1. veðrétti í íbúðarhúsnæði. Röksemdir Íbúðalánasjóðs fyrir lánveitingunum eru þær að lánveitingarnar séu liður í hefðbundinni áhættustýringu sjóðsins sem komin er til vegna mikilla uppgreiðslna á lánum.
Óheimil lánastarfsemi
Í álitsgerð Jóhannesar er komist að þeirri niðurstöðu að
Íbúðalánasjóði sé samkvæmt lögum ekki heimilt að veita lán til
fjármálafyrirtækja með þeim hætti sem sjóðurinn hefur gert, jafnvel
þótt tilgangurinn með þeim lánum sé að endurlána einstaklingum eða
byggingaraðilum til kaupa eða bygginga á íbúðarhúsnæði. Sjóðurinn
hafi í raun tekið þátt í fjármálastarfsemi sem rúmist ekki innan
starfsheimilda hans. Í kjölfar kerfisbreytinga á fjármögnun og
útlánum Íbúðalánasjóðs árið 2004 hafi sjóðurinn setið uppi með
mikla fjármuni vegna endurgreiðslna sem hann hafi ekki haft þörf
fyrir til að standa undir eftirspurn eftir íbúðalánum hjá sjóðnum.
Íbúðalánasjóður hafi þrátt fyrir það haldið áfram verðbréfaútgáfu á
árinu, þó svo að sjóðinn hafi ekki vantað fjármuni til útlána til
að mæta lögbundnu hlutverki sínu.
Ekki í nafni áhættustýringar
Í álitsgerð sinni segir Jóhannes Sigurðsson að
lánasamningar Íbúðalánasjóðs við fjármálafyrirtæki uppfylli ekki
skilyrði laga og reglugerða um eigna- og áhættustýringu. "Samkvæmt
reglunum er sjóðnum heimilt að eiga viðskipti með eigin verðbréf og
önnur verðbréf í því skyni að stýra áhættu. Lánasamningarnir
uppfylla ekki skilyrði þess að vera verðbréf. Samkvæmt ákvæðum
lánasamninganna eru þeir ekki framseljanlegir en það er eitt
skilgreiningaratriði verðbréfa. Að auki getur það ekki talist til
hefðbundinna áhættustýringaaðferða að Íbúðalánsjóður veiti lán til
íbúðarkaupa fyrir milligöngu fjármálafyrirtækja sem fela í sér
meiri áhættu en almenn lán sjóðsins til íbúðarkaupa."
Farið í kringum lagaheimildir
Fjárhæðir íbúðalána, sem liggja að baki lánasamningum
Íbúðalánasjóðs og fjármálafyrirtækja, eru hærri en heimildir
Íbúðalánasjóðs eru til almennra íbúðalána. Hámarkslán almennra lána
Íbúðalánasjóðs eru 15,9 milljónir, en mega skv. lánasamningunum
vera allt að 25 milljónir króna. "Með lánveitingunum er því farið
með ólögmætum hætti í kringum lagaheimildir sjóðsins til
íbúðalána," segir Jóhannes og bendir jafnframt á að endurlán
ríkisstofnunar til tiltekinna fjármálafyrirtækja á fjármunum sem
hún hafi aflað í skjóli ríkisábyrgðar á skuldbindingum, sé
ólögmætur ríkisstyrkur sem brjóti í bága við skuldbindingar
íslenska ríkisins skv. EES-samningnum. "Engin rök, hvorki félagsleg
né önnur, styðja slíkar lánveitingar til tiltekinna
fjármálafyrirtækja á samkeppnismarkaði. Ekki er unnt að fallast á
þá skoðun að líta beri á uppgreiðslufé íbúðalána með öðrum hætti en
upphaflegar lántökur sjóðsins. Uppruni fjárins er sá sami og þess
aflað af Íbúðalánasjóði á grundvelli ríkisábyrgðarinnar. Viðkoma
peninganna hjá lántökum breytir því ekki að þeirra er aflað á betri
kjörum en aðrir aðilar eiga almennt kost á," segir Jóhannes og
ítrekar að endurlán Íbúðalánasjóðs til fjármálafyrirtækja á fé sem
aflað er með ríkisábyrgð, feli í sér samkeppnislega hindrun fyrir
aðrar lánastofnanir sem ekki sé unnt að réttlæta með tilvísun til
almennra hagsmuna.
