Tímasetningin góð, en áskorun fyrir hagstjórn
Á fundi SA um stöðugleika og stóriðjuframkvæmdir kom fram það sameiginlega mat fundarmanna að lítill hagvöxtur væri framundan á næstu árum ef ekki kæmi til stóriðjuframkvæmda. Ekki væri því veruleg hætta á ofþenslu vegna fyrirhugaðra framkvæmda, að því tilskildu að gripið yrði til tiltækra mótvægisaðgerða í opinberri hagstjórn. Stærð framkvæmdanna væri slík að ella væri hætta á óæskilegum "ruðningsáhrifum". Fram kom að atvinnuleysi væri vaxandi og yrði að óbreyttu rúm 3% á næsta ári að mati SA, að sveigjanleiki íslensks vinnumarkaðar væri oft vanmetinn, að nauðsynlegt væri að sýna ítrasta aðhald í fjármálum hins opinbera meðan á framkvæmdunum stæði og að vextir yrðu líklega tímabundið hærri en ella, jafnvel um sem næmi meira en 2,5% ef ekki kæmu til aðrar mótvægisaðgerðir.
"Stöðugleiki og stóriðjuframkvæmdir - er hætta á ofþenslu?" var yfirskrift morgunverðarfundar Samtaka atvinnulífsins. Var það sameiginlegt mat fundarmanna að lítill hagvöxtur væri framundan á næstu árum ef ekki kæmi til stóriðjuframkvæmda, en endanlegar ákvarðanir þess efnis liggja sem kunnugt er ekki fyrir. Það var ennfremur mat manna að slaki væri nú í hagkerfinu og því ekki veruleg hætta á ofþenslu við hugsanlegar framkvæmdir vegna Alcoa og stækkunar Norðuráls, að því tilskildu að gripið yrði til mótvægisaðgerða í opinberri hagstjórn. Stærð framkvæmdanna væri þó slík að hætta væri á óæskilegum "ruðningsáhrifum" og nauðsynlegt að grípa til tiltækra mótvægisaðgerða. Erindi fluttu þeir Ari Edwald, framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins, Bolli Þór Bollason, skrifstofustjóri efnahagsskrifstofu fjármálaráðuneytisins og Þórarinn G. Pétursson, deildarstjóri á hagfræðisviði Seðlabanka Íslands.
Slaki í hagkerfinu
Í erindi sínu fjallaði Ari Edwald um stöðu efnahagsmála og
sagði hann Samtök atvinnulífsins telja framleiðsluslaka að myndast
í hagkerfinu og að hann færi vaxandi. Ari fjallaði m.a. um
gríðarlega miklar skuldir heimilanna og að skýringar mætti að hluta
rekja til stefnu hins opinbera, t.d. til lánareglna Íbúðalánasjóðs
og til vaxtabótakerfisins. Stjórnvöld hlytu að velta fyrir sér þeim
hvata til skuldsetningar sem þau stæðu fyrir. Þá hefðu skuldir
fyrirtækja nánast þrefaldast að nafnvirði frá árinu 1995 og væru nú
um 130% af landsframleiðslu. Erfitt væri því að sjá rökin fyrir
þeim háu stýrivöxtum sem nú væru hérlendis, og sagði hann þá um 2%
of háa. Þá fjallaði Ari um aukið atvinnuleysi og fækkun á
vinnumarkaði. Hann sagði SA spá því að atvinnuleysi yrði rúm 3% á
næsta ári, ef ekki kæmi til umræddra stóriðjuframkvæmda eða aðrar
verulegar breytingar yrðu í efnahagslífinu. Ari fjallaði loks um
aukið hlutfall erlends starfsfólks á síðasta þensluskeiði, miklar
sveiflur í atvinnuþátttöku landsmanna og að sveigjanleiki íslensks
vinnumarkaðar væri gjarnan vanmetinn. Erlent starfsfólk hefði gegnt
mun stærra hlutverki á undanförnum árum en í uppsveiflunni 1987-8.
Ella hefðu neikvæð áhrif þenslunnar orðið mun meiri hér.
Mikilvægi aðhalds í opinberum rekstri
Í ljósi þessa sagði Ari fyrirhugaðar stóriðjuframkvæmdir koma á að
mörgu leyti mjög góðum tíma fyrir íslenskt efnahagslíf. Ekki yrði
þó horft framhjá gríðarlegu umfangi framkvæmdanna, sem yrði
gróflega áætlað um 80 milljarðar á mesta framkvæmdaárinu. Þess
vegna væri hætta á ruðningsáhrifum af framkvæmdunum í formi hærri
vaxta, hærri launa og hærra gengis krónunnar. Ari minnti á að SA
teldu vexti of háa, og þeir hefðu nú þegar veruleg ruðningsáhrif í
för með sér. Hann lagði jafnframt mikla áherslu á að ríki og
sveitarfélög yrðu að halda aftur af sínum útgjöldum á
framkvæmdatímanum. Samneyslan hefði aukist mikið á undanförnum
árum, en hún er nú um 24% af landsframleiðslu. Ari sagði loks að
tímasetningin væri að mörgu leyti góð fyrir þessar framkvæmdir, en
áskorunin mikil fyrir hagstjórn að öðru leyti.
Meginþunginn á peningastefnunni
Bolli Þór Bollason sagði ýmsa óvissuþætti til staðar, svo
sem um framkvæmdahraða og fjármögnun verkefnanna. Hann fjallaði
m.a. um samdrátt í þjóðarútgjöldum, minnkandi viðskiptahalla, aukið
atvinnuleysi og lægri verðbólgu. Bolli sagði ýmis merki um hægfara
efnahagsbata og ekki útlit fyrir kröftugan hagvöxt á næstunni. Hann
sagði mikilvægt að fylgja aðhaldssamri efnahagsstefnu á öllum
sviðum en að meginþunginn hvíldi á peningastefnunni. Mikilvægt væri
einnig að beita ítrasta aðhaldi í ríkisfjármálum, þótt þar væri
takmarkaðra svigrúm til aðgerða sem horfðu til skamms tíma. Fresta
yrði vinnuaflsfrekum verkefnum og skapa rými fyrir
stóriðjuframkvæmdir með samdrætti á öðrum sviðum. Hann sagði
mikilvægt að greiða niður erlendar skuldir til að sporna gegn of
mikilli hækkun gengis krónunnar, að framkvæmdunum yrði dreift yfir
eins langt tímabil og hægt væri og að sveigjanleiki yrði tryggður
hvað varðar aðgang erlends vinnuafls að íslenskum vinnumarkaði. Með
þessu móti væri hægt að hamla gegn ofþenslu með tilheyrandi
verðbólgu og vaxtahækkunum og koma þannig í veg fyrir óheppileg
áhrif á stöðu annarra atvinnugreina.
Vextir tímabundið hærri en ella
Þórarinn G. Pétursson sagði Seðlabankann að óbreyttu greina frá
nýju mati sínu á mögulegum viðbrögðum peningastefnu við
stóriðjuframkvæmdum í nóvemberhefti Peningamála. Á grundvelli eldra
mats sagði hann þó líkur til að framkvæmdirnar hefðu þau áhrif að
stýrivextir hækkuðu tímabundið um 2-2,5%, að því tilskyldu að aðrar
mótvægisaðgerðir kæmu ekki til. Sambærileg tala gæti orðið hærri í
nýju mati, í ljósi aukins umfangs framkvæmdanna miðað við breyttar
forsendur. Þarna er þó sem fyrr segir miðað við að ekki komi til
annarra mótvægisaðgerða. Þórarinn sagði ýmsa óvissuþætti til staðar
varðandi viðbrögð peningastefnunnar. Viðbrögðin yrðu þó líklega á
þá leið að vextir yrðu tímabundið hærri en ella. Það þyrfti hins
vegar hvorki að þýða að vextir ættu eftir að hækka, né að koma í
veg fyrir áframhaldandi lækkunarferli nú.
