Stjórn peningamála í ógöngum
Samtök atvinnulífsins óska nýrri ríkisstjórn til hamingju með að vera komin til starfa og vilja gjarnan eiga við hana gott samstarf. Sérstaklega er lýst stuðningi við markmið ríkisstjórnarinnar um að tryggja lága verðbólgu, lágt vaxtastig, betra jafnvægi í utanríkisviðskiptum, jafnan og öflugan hagvöxt og trausta stöðu ríkissjóðs. Samtök atvinnulífsins fagna áformum ríkisstjórnarinnar um samráð við aðila vinnumarkaðarins. Verkefnin framundan eru margvísleg og mikilvæg og krefjast þess að gott samráð sé milli ríkisstjórnarinnar og samtakanna til þess að árangur náist. Atvinnulíf og almenningur eiga allt undir því að vel takist til í störfum ríkisstjórnarinnar.
Seðlabankinn í sjálfheldu
Ríkisstjórnin þarf nú þegar að taka á þeirri sjálfheldu
sem stjórn peningamála og hagstjórnin hefur ratað í. Þetta verkefni
er afar brýnt vegna þess að aðgerðir Seðlabankans hafa skaðað
atvinnulífið án þess að skila árangri á móti og atvinnulífið getur
ekki þolað þá skertu samkeppnisstöðu sem of há verðbólga,
viðvarandi háir vextir og óhóflegar gengissveiflur hafa
skapað. Seðlabankinn hefur á undanförnum misserum hækkað
stýrivexti en þeir eru nú 14,25%. Á þeim tíma hefur gengi krónunnar
sveiflast fram og til baka, bæði hækkað ótæpilega, en síðan lækkað
á ný. Nú fer gengið enn á ný hækkandi og er orðið alltof hátt miðað
við stöðu atvinnulífsins og jafnvægi í viðskiptum við útlönd. Útlit
er fyrir að gengið eigi eftir að hækka enn frekar áður en það
lækkar á ný. Gengið mun þá lækka þrátt fyrir háa stýrivexti
Seðlabankans og bankinn mun ekki að óbreyttu um fyrirsjáanlega
framtíð sjá möguleika á því að lækka vexti.
Vaxtatækið dugar ekki
Tilraunir Seðlabankans til þess að hafa hemil á verðbólgu
með vaxtahækkunum hafa sýnt að þetta tæki bankans dugar lítið sem
ekkert í þeirri viðleitni. Ástæðurnar eru fyrst og fremst þær að
markaðshlutdeild óverðtryggðrar krónu er orðin mjög lítil í
lánakerfinu og að hlutdeild erlendra lána fer sífellt vaxandi. Enda
reyna flestir sem geta að taka erlend lán og flýja krónuna.
Viðvarandi háir vextir grafa þannig undan krónunni sem gjaldmiðli.
Almennt á vaxtatækið að virka beint á einkaneyslu og fjárfestingar
fyrirtækja og draga þannig úr eftirspurn. En þetta á aðeins í
takmörkuðum mæli við í hagkerfi eins og því íslenska þar sem
tiltölulega lítill hluti hagkerfisins er háður vöxtum í eigin
gjaldmiðli. Seðlabankinn hefur t.d. lýst gengi krónunnar sem helsta
miðlunartæki peningastefnunnar hér á landi sem gengur út á það að
háir vextir eigi að hækka gengið, beina eftirspurn út úr hagkerfinu
og draga svo mikið úr tekjumyndun í útflutnings- og
samkeppnisgreinum að það hafi líka áhrif á eftirspurn. En
gjaldeyrismarkaðurinn virðist hegða sér þannig að gengi krónunnar
lækkar löngu áður en slík eftirspurnaráhrif koma fram. Þegar
markaðsaðilum finnst að of mikið sé kreppt að þessum atvinnugreinum
hætta þeir að taka mark á Seðlabankanum og gengið lækkar þrátt
fyrir himinháa vexti. Ennfremur hefur aukin alþjóðavæðing íslenska
fjármálamarkaðarins þýtt að háir vextir skapa nægt framboð erlendis
frá af lánsfé í íslenskum krónum með svokölluðum jöklabréfum en
virðast ekki hafa laðað fram teljandi aukningu á sparnaði innlendra
aðila.
Gengissveiflur draga úr árangri
Gengissveiflurnar hafa reynst afar óheppilegar fyrir
atvinnulífið þar sem þær skapa óhóflegar sveiflur í afkomu og draga
úr árangri atvinnulífsins. Það þarf því að hugsa stjórn
peningamála upp á nýtt. Vaxtahækkanir og gengissveiflur hafa
ekki dugað til þess að vinna bug á verðbólgunni heldur búa til
viðvarandi ástand hárra vaxta. Gengissveiflurnar eru beinlínis
skaðlegar vegna þess að þær draga úr árangri og samkeppnishæfni
atvinnulífsins án þess að skila neinu á móti.
Önnur hagstjórnartæki nauðsynleg
Við þessi skilyrði þarf að leggja meiri áherslu á önnur
hagstjórnartæki en vaxtatækið enda hefur það nánast verið tekið úr
sambandi með ofnotkun þess. Það sem mestu máli skiptir er að skoða
mikilvægustu markaðina í hagkerfinu, hvernig þeir virka og hvort á
þeim sé óeðlilegt ástand vegna tilbúinnar eftirspurnar eða hindrana
á framboðshliðinni. Fjármál hins opinbera hafa mikla þýðingu fyrir
heildareftirspurn og verða að vera í lagi. Við gerð fjárlaga fyrir
árið 2008 verður að hafa hemil á aukningu samneyslu og
tilfærsluútgjalda þannig að ríkisbúskapurinn verði ekki uppspretta
umframeftirspurnar í hagkerfinu. Í aðdraganda kosninganna 12. maí
sl. settu allir stjórnmálaflokkarnir fram áform um aukin
ríkisútgjöld og lægri skatta. Mikilvægt er að öll þessi áform finni
sér farveg innan ramma sem samræmist hóflegum langtíma vexti
ríkisútgjalda og lækkandi skatta án þess að halli myndist á
ríkissjóði. Ennfremur er nauðsynlegt að haga fjármálum
sveitarfélaga þannig að þau vinni ekki gegn hagstjórnaraðgerðum
ríkisins. Samtök atvinnulífsins ítreka nauðsyn þess að
sveitarfélögum verði settar reglur sem koma í veg fyrir
hallarekstur þeirra.
Lækka lánshlutföll Íbúðalánasjóðs og hætta inngripi í
markaðinn
Ein mikilvægasta aðgerðin við núverandi aðstæður er að lækka á ný
lánshlutföll Íbúðalánasjóðs og lánsfjárhæðir. Sjóðurinn er
markaðsleiðandi og síðasta hækkun lánshlutfalla kom undraskjótt
fram í nýjum hækkunum á fasteignaverði sem bæði koma beint fram í
hækkunum á neysluverðsvísitölu og síðan óbeint vegna áhrifa á
einkaneyslu og eftirspurn. Þetta er ein meginskýringin á því af
hverju verðbólgan hefur verið alltof mikil undanfarna mánuði.
Lækkun lánshlutfalla Íbúðalánasjóðs á síðasta sumri, í kjölfar
kjarasamninganna í júní, var lykilatriði í því að hægja þá á
verðhækkunum og ná betra jafnvægi. Þeim aðgerðum var vel tekið en
síðan dró mjög úr trúverðuleika stjórnvalda þegar þær voru dregnar
til baka. Starfsemi Íbúðalánasjóðs hefur sætt mikilli gagnrýni
alþjóðastofnana, s.s. IMF og OECD, auk matsfyrirtækja sem meta
lánshæfi íslenskra aðila. Sífellt erfiðara er að réttlæta það
inngrip ríkisins á almennan lánamarkað sem felst í rekstri
Íbúðalánasjóðs og ríkistryggingu lána til almennings. Sjóðurinn
hefur beinlínis unnið gegn markmiðum og viðleitni Seðlabankans með
því að takmarka fjölbreytni skuldabréfaútgáfu sinnar í því skyni að
geta haldið útlánsvöxtum niðri. Íbúðalánasjóður má ekki starfa eins
og ríki í ríkinu í skjóli sérstöðu sinnar og það verður að tryggja
að hann grafi ekki undan hagstjórninni. Brýnt er að
sérmeðferð á Íbúðalánasjóði, s.s. ríkisábyrgð, verð hætt og að
ríkið dragi sig út úr þessari lánastarfsemi með sama hætti og gert
hefur verið á öðrum sviðum fjármálamarkaðarins.
Frekari opnun vinnumarkaðar
Önnur mikilvæg aðgerð snýr að vinnumarkaðnum. Opnun
vinnumarkaðarins gagnvart nýjum aðildarríkjum Evrópusambandsins
fyrir ári síðan hafði mjög jákvæð áhrif og leiddi til betra
jafnvægis og samræmis á markaðnum. Nú stendur atvinnulífið frammi
fyrir aukinni þörf fyrir starfsfólk, ekki síst fyrir sérhæft
starfsfólk á ýmsum sviðum. Þetta starfsfólk er ekki endilega að
finna á Evrópska efnahagssvæðinu heldur jafnvel miklu frekar utan
þess. Nú er miklum erfiðleikum bundið að fá slíka starfsmenn til
landsins og er brýnt að greiða fyrir aðgangi þeirra að
vinnumarkaðnum. Það verður sífellt nauðsynlegra til þess að tryggja
eðlilega þróun á vinnumarkaðnum og samkeppnishæfni atvinnulífsins á
næstu misserum.
Fyrstu aðgerðir
Ný ríkisstjórn þarf að taka strax myndarlega á
hagstjórninni m.a. með þeim aðgerðum sem hér hafa verið nefndar.
Fyrstu aðgerðirnar þurfa að vera að skapa forsendur fyrir lækkandi
verðbólgu. Aðgerðir í málefnum Íbúðalánasjóðs og
fasteignamarkaðarins eru lykilatriði. Þá þarf strax að koma skýrt
fram hvaða markmið ríkisstjórnin setur vegna fjárlagagerðar fyrir
næsta ár. Meginatriði er að marka efnahagsstefnunni trúverðugleika
og lækka verðbólguvæntingar. Ríkisstjórnin þarf að gefa
Seðlabankanum skýr skilaboð um að hún ætlist til þess að bankinn
vinni ekki gegn trúverðugleika efnahagsstefnunnar og gegn væntingum
um lægri verðbólgu. Það gefur Seðlabankanum tækifæri til þess að
komast úr sjálfheldu hárra vaxta en það vekur von um að gengi
krónunnar verði stöðugra og lægra en nú og þannig meira í takt við
getu atvinnulífsins og stöðuna í viðskiptum við útlönd. Í
framhaldinu þarf að hefja sérstaka úttekt og endurskoðun á
fyrirkomulagi stjórnar peningamála en því starfi hraða því starfi
eftir föngum þar sem núverandi stjórnunaraðferðir eru allt of
kostnaðarsamar fyrir atvinnulífið. Brýnt er að niðurstaðan af
slíkri vinnu geti eftir því sem við á fengið afgreiðslu með
lagabreytingum þegar á haustþingi.
Samtök atvinnulífsins óska eftir samstarfi við ríkisstjórnina um að ná fram þeim breytingum sem hér hafa verið raktar svo fljótt sem frekar er kostur.
