Í aðdraganda samningalotu
Flestir kjarasamningar á samningssviði SA verða lausir um áramót eða á allra fyrstu mánuðum næsta árs. Fregnir berast af því að verkalýðsfélög séu farin að fjalla um kröfugerðir á hendur atvinnulífinu á komandi misserum, sem er eðlilegt og í samræmi við viðræðuáætlanir milli samningsaðila, enda er það sameiginlegt markmið að samningar séu endurnýjaðir á svipuðum tíma og þeir eldri renna út. Það markmið hefur þó því miður aldrei náðst, a.m.k. ekki síðustu áratugina.
Launahækkanir eða stöðugleiki
Óskandi væri að þegar kröfugerðirnar líta dagsins ljós tækju þær
mið af þeirri stöðu sem atvinnulífið býr við og raunhæfu mati á
svigrúmi til launakostnaðarhækkana án þess að verðbólga og
versnandi samkeppnisstaða hljótist af. Í ljósi reynslunnar má búast
við því að verkalýðsfélögin muni leggja áherslu á stöðugleika í
efnahagslífinu og lága verðbólgu en jafnframt miklar launahækkanir
félagsmönnum sínum til handa. Öruggt má telja að farið verði fram á
vaxandi kaupmátt launa og sérstaka hækkun á launatöxtum
kjarasamninga. Þar sem miklar launahækkanir annars vegar og
stöðugleiki og lág verðbólga hins vegar eru ósamrýmanleg markmið,
sem ekki verður náð samtímis, er mikilvægt að menn geri það upp við
sig hvor leiðin verði farin við gerð komandi kjarasamninga.
Festum hærri kaupmátt í sessi
Hátt gengi krónunnar, hár hlutur launa í verðmætasköpuninni og
lítil fjölgun starfa í efnahagslífinu eru staðreyndir sem benda til
þess að óvarlegt sé að efna til kostnaðarhækkana í komandi
kjarasamningum. Eftir mikla aukningu kaupmáttar launa undanfarin ár
er varlegra að stuðla að því að sá árangur festist í sessi en að
freista þess sækja mikið fram. Sérstaklega ber að gjalda varhug við
hugmyndum um að gera út á væntanlegt "góðæri" eins og lenska er að
gera hér á landi og skipta verðmætum sem enn hafa ekki orðið til.
Þá ætti einnig flestum að vera ljóst að takmörk eru fyrir því
hversu mikið er hægt að hækka lægstu launataxta umfram laun almennt
og má ætla að það svigrúm hafi verið fullnýtt með gríðarlegum
hækkunum lægstu taxta undanfarin samningstímabil.
Hátt gengi krónunnar, verri
samkeppnisstaða
Gengi krónunnar er afgerandi þáttur í samkeppnisstöðu fyrirtækja í
alþjóðlegri samkeppni. Ef gengið hækkar þá versnar samkeppnisstaðan
gagnvart erlendum keppinautum og ef laun hækka meira hér á landi en
í viðskiptalöndunum þá versnar hún einnig. Ef saman fer hækkandi
gengi og meiri launakostnaðarhækkanir hérlendis en erlendis þá
versnar samkeppnisstaðan af tvöföldum þunga. Þetta hefur einmitt
gerst á síðari hluta yfirstandandi samningstímabils og þrengt
verulega að atvinnurekstrinum. En samkeppnisstaðan versnaði einnig
verulega á síðasta samningstímabili, árin 1997-1999, þannig að í
upphafi yfirstandandi samningstímabils var launastig mjög hátt og
staðan þá um margt lík því sem nú er.
Tvöfalt meiri launahækkun en í
viðskiptalöndunum
Hin þrönga staða sem nú er í atvinnurekstrinum verður því ekki
skýrð nema varpa ljósi á þróunina á síðari hluta síðasta áratugar,
en eins og fram kemur í þessu fréttabréfi hafa laun hækkað tvöfalt
meira en hjá viðskiptalöndum okkar á undanförnum sex árum, mælt í
erlendum gjaldmiðli. Stafar þetta af hvoru tveggja meiri
launahækkunum hérlendis og af tiltölulega háu gengi krónunnar.
Þessu til viðbótar hefur óbeinn launakostnaður íslenskra fyrirtækja
aukist umfram kostnað keppinautanna vegna hækkunar tryggingagjalds
og stóraukinna framlaga til viðbótarlífeyrissparnaðar launafólks.
Sambærilegar hækkanir hafa ekki átt sér stað í helstu
viðskiptalöndum okkar.
Launin aldrei verið hærra hlutfall
verðmætasköpunarinnar
Launa- og gengisþróun undanfarinna ára hefur leitt til stóraukins
hlutar launa í verðmætasköpuninni, en líkt og einnig kemur fram í
þessu fréttabréfi verður hlutur launa og tengdra gjalda um 70%
verðmætasköpunarinnar í ár. Þetta hlutfall er í sögulegu hámarki
líkt og árið 2000 en meðaltal OECD-ríkjanna mun vera um 60%. Lækkun
gengis krónunnar á árinu 2001 færði launahlutfallið niður aftur en
styrking krónunnar undanfarin misseri og áframhaldandi
launahækkanir valda því að hlutfallið stefnir enn á ný í fyrra
hámark á þessu ári. Þessi hækkun launahlutfallsins hefur haft það í
för með sér að framlegðin í atvinnulífinu hefur minnkað að sama
skapi og þar af leiðandi er minna varið til endurnýjunar
framleiðslutækja og til arðgjafar af fjármagni en áður. Það er
áhyggjuefni.
Lægstu launin hafa hækkað mest
Loks er greint frá því í þessu fréttabréfi að undanfarin sex ár
hafa lægstu laun hækkað mikið og langt umfram almenna launaþróun.
Kaupmáttur lágmarkslauna hefur hækkað um 40% frá ársbyrjun 1997 sem
er ríflega tvöfalt meiri kaupmáttaraukning en hjá launafólki í
heild á almennum vinnumarkaði. Það var tilefni til sérstakrar
hækkunar lágmarkslauna á þessum árum og það var nýtt en við
núverandi aðstæður er næsta víst að sérstakar hækkanir lægstu launa
muni mistakast og færast upp allan launastigann.
Hagvöxtur framundan að mestu tengdur
stóriðjuframkvæmdum
Þrátt fyrir að horfur um hagvöxt séu góðar á næstu árum vegna
mikilla fjárfestinga í virkjunum og stóriðju þá er ekki að vænta
mikils vaxtar og atvinnusköpunar í öðrum atvinnugreinum. Störfum
hefur farið fækkandi úr 158 þúsund í apríl 2001 í 156 þúsund á
fyrri hluta þessa árs og árstíðaleiðrétt atvinnuleysi fer enn
vaxandi. Leiða má líkur að því að hátt kostnaðarstig og lítil
arðsemi í atvinnulífinu í heild, með undantekningu af góðum hagnaði
banka af verðbréfaviðskiptum, haldi aftur af fjárfestingum og
fjölgun starfa.
Lítið svigrúm til launahækkana
Staðan er sem sagt sú að lítið sem ekkert svigrúm er til
launahækkana í miðlægum samningum. Hlutur launanna í
verðmætasköpuninni er hærri en fær staðist til lengdar og hlýtur að
lækka fyrr en síðar, annað hvort með hægari launabreytingum hér á
landi en í viðskiptalöndunum eða með lækkun gengis króunnar. Sú
fyrri er leið stöðugleikans en hin síðari hefur oftast verið kennd
við kollsteypur. Þeir sem setja stöðugleikann á oddinn hljóta að
taka mið af þessum staðreyndum.
Ari Edwald
