Bjarnargreiði við neytendur
Eitt af mikilvægustu verkefnunum í þeim kerfisbreytingum sem
ganga yfir íslenskt efnahagslíf er að auka samkeppni á öllum
sviðum. Samkeppnismálin hafa að undanförnu verið mjög í
sviðsljósinu, m.a. vegna álitsgerða samkeppnisyfirvalda um
áformaðan samruna ríkisviðskiptabankanna og vegna kaupa
Prentsmiðjunnar Odda á Steindórsprenti-Gutenberg. Löggjöf um
samkeppnismál og starfsemi Samkeppnisstofnunar er afskaplega
þýðingarmikil en þar ætti meginmarkmiðið að vera virk samkeppni í
þágu neytenda. Samkeppnin tryggir þeim góða þjónustu og lágt
vöruverð. Hins vegar er margs að gæta til þess að endanleg
niðurstaða verði í samræmi við þau markmið, sem sett eru af góðum
hug. Menn skilja nú að starfsemi og úrræði forvera
Samkeppnisstofnunar, þ.e. Verðlagsstofnunar, gátu stuðlað að hækkun
vöruverðs til neytenda, t.d. vegna þess að reglur um
álagningarprósentur ýttu undir óhagstæð innkaup. Breytingin úr því
umhverfi hafta og miðstýringar þarf að fela meira í sér en breytt
nafn Verðlagsstofnunar. Það er ekki hlutverk Samkeppnisstofnunar að
stýra uppbyggingu íslensks atvinnulífs. Hún ræðst á frjálsum
markaði. Stofnunin á fyrst og fremst að einbeita sér gegn ólögmætu
atferli.
Athugasemdir atvinnulífsins hundsaðar
Það sem skiptir mestu máli er að bregðast við misnotkun á
markaðsráðandi stöðu, ekki að banna markaðsráðandi stöðu í sjálfri
sér. Þetta var kjarninn í athugasemdum Samtaka atvinnulífsins og
flestra annarra samtaka í íslensku atvinnu- og viðskiptalífi við
frumvarp til laga að breyttum samkeppnislögum. Í umsögn sinni til
Alþingis bentu SA á að hafa yrði í huga þær aðstæður hér á landi að
víða starfa fá fyrirtæki á hverju sviði. Því geti ógilding samruna
á grundvelli markaðsráðandi stöðu án þess að um misbeitingu sé að
ræða hæglega orðið til þess að hamla gegn aukinni framleiðni og
bættum lífskjörum. Því miður kusu viðskiptaráðherra og alþingismenn
að hundsa þessar athugasemdir algerlega. Reyndar er athyglisvert að
viðskiptaráðherra skyldi óska eftir fyrirfram áliti samkeppnisráðs
í bankamálinu í ljósi þess að möguleikinn til slíkrar málsmeðferðar
var eitt af því sem ráðherra kaus að afnema úr samkeppnislögum,
þrátt fyrir gagnstæð sjónarmið úr atvinnulífinu.
Markaðir skilgreindir þröngt
Íslensk samkeppnisyfirvöld hafa sýnt mikla tilhneigingu til að
skilgreina markaði mun þrengra en eðlilegt getur talist. Í áliti
samkeppnisráðs um áformaðan samruna Landsbankans og Búnaðarbankans
er án nægilegs rökstuðnings vísað á bug sjónarmiðum bankanna um að
eðlilegt sé að horfa til náskyldra þátta í fjármálastarfsemi er
markaðshlutdeild er metin. Þess í stað fer Samkeppnisstofnun eins
og stundum áður þá leið að skilgreina markaði þröngt eftir t.d.
tegundum sparnaðar, þegar rætt er um hefðbundin innlán,
hlutabréfasjóði og frjálsan lífeyrissparnað. Samkvæmt skýrslu, sem
unnin var fyrir Samband viðskiptabanka í desember sl., er hlutdeild
bankakerfisins alls í innlendum sparnaði aðeins um 29%. Sú skýrsla
dregur upp allt aðra mynd af starfsumhverfi og stöðu bankakerfisins
en álit samkeppnisráðs.
Spor Samkeppnisstofnunar hræða í þessu efni. Umfjöllun
stofnunarinnar um samruna Myllunnar-Brauðs og Samsölubakarís fyrir
tveimur árum ætti að vera mönnum í fersku minni og víti til
varnaðar. Engir af spádómum stofnunarinnar um afleiðingar þeirrar
sameiningar fyrir markaðinn og neytendur hafa ræst.
Alþjóðlegri markaður - harðnandi
samkeppni
Menn geta haft ýmsar skoðanir á þeirri leið, sem fara átti við
bankasameininguna. Þó liggur ljóst fyrir að það er afar eðlilegt að
fyrirtæki á þessum markaði leitist við að nýta augljós tækifæri til
að ná fram samlegðaráhrifum, auka hagræðingu og framleiðni og nýta
betur krafta starfsmanna sinna. Slíkar breytingar eru auðvitað í
þágu viðskiptavina bankanna. Jafnframt verður fjármálamarkaðurinn æ
alþjóðlegri og sameining fyrirtækja innanlands er til þess fallin
að styrkja íslenskt fjármálalíf í síharðnandi alþjóðlegri samkeppni
við margfalt stærri fyrirtæki. Lega Íslands felur núorðið í sér
litla vernd gagnvart erlendri samkeppni, einkum í starfsemi þar sem
upplýsinga- og fjarskiptatæknin leikur æ stærra hlutverk og gerir
nýjum aðilum auðveldara fyrir að gera strandhögg á markaðnum.
Ýmis fyrirtæki hafa sótt fram á erlendum markaði sem er m.a. til
þess fallið að jafna sveiflur í rekstri þeirra og þau hafa verið að
stækka og sameinast í viðleitni til að hagræða. Mikilvægt er að
atvinnulífið fái að gera slíkt áfram. Það væri mikil skammsýni ef
við takmörkuðum þessa eðlilegu viðleitni til að hagræða og styrkja
atvinnureksturinn. Það hlýtur að vera algert neyðarúrræði að
samruni fyrirtækja sé bannaður, en eftir því sem næst verður komist
gæti Ísland tekið forystu á þessu sviði í heiminum. Það kemur
líklega flestum á óvart sem þekkja til íslensks atvinnulífs. Þessu
úrræði hefur 13 sinnum verið beitt af framkvæmdastjórn
Evrópusambandsins á síðustu 10 árum. Í Svíþjóð hafa
samkeppnisyfirvöld þrisvar sinnum leitað eftir banni við samruna
fyrir dómstólum á síðustu fimm árum og hefur það verið samþykkt í
tveimur tilvikum.
Ósigur fyrir lífskjörin?
Samkeppnisyfirvöld á Íslandi virðast ekki átta sig á síbreytilegu
eðli markaðarins sem gerir það að verkum að yfirvofandi samkeppni
getur verið allt eins mikilvæg og sú sem þegar er fyrir hendi. Það
er fyrirtækjum dýrt að misstíga sig gagnvart neytendum. "Samkeppni
læðist alltaf aftan að mönnum þó að samkeppnisráð sjái hana ekki,"
var haft eftir Margeiri Péturssyni í Viðskiptablaðinu, og eru það
orð að sönnu.
Að framan var vikið að því að niðurstöður kunni oft að verða aðrar
en að er stefnt af góðum hug. Þegar álit samkeppnisráðs í
bankamálinu kom fram í síðasta mánuði urðu sumir til að tala um
sigur en aðrir töluðu um þröngsýni.
Því miður virðist veruleg hætta vera á því að þegar upp verður
staðið muni óbreyttar áherslur Samkeppnisstofnunar fyrst og fremst
verða ósigur fyrir framleiðniþróun og bætt lífskjör á Íslandi.
Ari Edwald
